Làm sao để “thành người”? Như thế nào là “con người”?

Tại sao cần phải bàn về “làm người”? Chẳng phải ai sinh ra trên cõi đời này cũng mặc nhiên là người rồi sao?

Đó là câu hỏi mà tôi thường xuyên nhận được khi bàn về đề tài này!

Lấy một ví dụ đơn giản, cha mẹ chúng ta, có khi là chính chúng ta vẫn hay dạy con cái rằng: “Học hành cho tốt để sau này lớn lên thành người”. Như vậy thế nào là “thành người”, thế nào để “làm người”, và nếu như không “thành người” thì sẽ thành gì?

Bạn có bao giờ định nghĩa được thế nào là “thành người”, “làm người”?

Có lẽ rất khó để trả lời câu hỏi trên, bởi vì đây cũng là câu hỏi hóc búa mà biết bao triết gia, biết bao nhà tư tưởng đã tham gia bàn luận nhưng vẫn chưa thống nhất đưa ra câu trả lời thuyết phục cho toàn bộ nhân loại.

Trong bài viết này, tôi cũng không có ý định trình bày một định nghĩa “con người” thật hoàn hảo. Và dù có tìm thấy khái niệm hoàn hảo đó hay không thì cũng không quan trọng, bởi chỉ riêng việc đặt ra câu hỏi “Thế nào là con người ?” và luôn suy ngẫm, chiêm nghiệm về nó trong hành trình cuộc sống và trên đường đời cũng giúp chúng ta trở nên “người” hơn.

Theo Plato – một triết gia vĩ đại thì: “Con người là một sinh vật luôn đi tìm ý nghĩa” (của cuộc sống, của mọi thứ …). Thật vậy, có lẽ không có một sinh vật nào lại luôn trăn trở về sự tồn tại của bản thân mình hay về ý nghĩa của mọi thứ, của mọi hành động như con người. Chỉ có con người mới luôn tự vấn “Sống để làm gì?“, “Học để làm gì?“, “Làm để làm gì?“, “Ý nghĩa của đời ta nằm ở đâu?“. Aristotle – một triết gia vĩ đại khác, cũng từng nói: “Con người là một con vật có mục đích sống. Cuộc đời của anh ta chỉ có ý nghĩa khi luôn hướng tới và nỗ lực cho mục đích sống của mình“.

Như vậy, có thể hiểu điều giúp cho con người trở nên khác biệt chính là lẽ sống  là thứ mà anh ta luôn muốn hướng tới, là thứ mà thiếu nó thì anh ta chỉ là một sinh vật vô hồn trong hình hài của giống người.

Có một “lẽ” khác mà chỉ con người mới hiểu và mới chiến đấu vì nó, đó là lẽ phải. Có một câu nói của nhân vật Nguyễn Trãi trong vở kịch Bí mật Lệ Chi Viên thể hiện rõ điều này: “Con thú có thể cắn chết con người, nhưng vẫn là con thú. Con người mang trong mình lẽ phải có thể bị sát hại vì lẽ phải, nhưng bảo vệ lẽ phải mãi mãi là thiên chức của con người“.

Câu chuyện về cái chết của triết gia vĩ đại thời Hy Lạp cổ đại Socrates cũng là minh chứng cụ thể nhất cho câu nói trên. Ông đã bị chính quyền Athens buộc tội gieo rắc sự nghi ngờ các thần linh và làm băng hoại tư tưởng của thanh niên do dám truyền bá về các vị thần mới ngoài hệ thống các vị thần được chính quyền Athens thừa nhận. Ông bị tuyên án tự tử bằng thuốc độc, và chỉ có thể thoát án nếu chịu thừa nhận tội trạng của mình. Socrates – với một thái độ bình thản, ông lựa chọn cái chết, vì với ông, sự thật và lẽ phải còn quan trọng hơn sự sống.

Quả thật, có những thứ được cho là trên hết – như cái chết. Nhưng đối với một số người, cái “trên hết” của họ thật đặc biệt.

Chẳng hạn, từ nhỏ tôi đã được nghe và được dạy rằng “tổ quốc là trên hết”, “đồng bào là trên hết”, nhưng rồi tôi lại nghĩ “đồng loại” lớn hơn đồng bào chứ! Nếu làm lợi cho đồng bào mình, quê hương mình, nhưng lại làm hại đồng loại của mình thì điều này không thể chấp nhận được. Trong lịch sử đã có biết bao kẻ nhân nhanh vì sự vĩ đại của dân tộc mình mà ra tay sát hại đồng loại như Hitler, Khmer Đỏ (Pol Pot), … và thậm chí hiện tại cũng có một số quốc gia đang đi theo con đường sai trái ấy.

Nhưng hình như đồng loại cũng chưa phải là trên hết?

Đó là câu chuyện trong bộ phim Avatar – có lẽ rất nhiều bạn đã biết đến. Bộ phim là câu chuyện diễn ra ở tương lai, nhân vật chính là một cựu quân nhân được cử đi làm gián điệp, nhằm nhiệm vụ chinh phục một hành tinh tên Pandora. Trong quá trình đó, anh đã nhận ra tính phi nghĩa của chiến dịch xâm lăng đó, và anh đã sát cánh cùng cư dân của hành tinh Pandora để chống lại người trái đất, bảo vệ những giá trị văn hóa, lịch sử, tinh thần linh thiêng của hành tinh xinh đẹp này.

Câu chuyện của bộ phim Avatar có vẻ hơi trái với một câu nói quen thuộc chúng ta thường nghe: “Đến cả thú vật cũng không ăn thịt đồng loại mình”. Nhưng người anh hùng được khán giả khắp thế giới yêu mến trong bộ phim này, với tiếng gọi của lẽ phải, của lương tri, đã cầm súng chống lại đồng loại mình. Điều này cho thấy không có giới hạn nào cho lẽ phải. Nó có thể vượt lên trên cả tình đồng loại và điều mà một con người đúng nghĩa sẽ không ngừng sống và chiến đấu vì nó.

Qua đó cho thấy rằng, với con người đúng nghĩa, trên đời này không có gì là “trên hết” ngoại trừ lương tri và phẩm giá của mình. Nói cách khác, với con người thực sự, thế giới vĩ đại nhất chính là “con người bên trong” của họ và họ sẽ luôn hành động theo “tiếng gọi lương tri từ bên trong” của mình.

(Theo Đúng Việc – Giản Tư Trung)

Tình cờ xem một đoạn phim tài liệu về hai loài linh dương và sư tử, vài con sư tử xông vào bầy hàng nghìn con để bắt, thay vì đoàn kết lại đấu tranh, chúng chạy tứ tán, và rồi sư tử tìm được con mồi bắt mang đi, các con linh dương khác sẽ mặc kệ và tiếp tục gặp cỏ.

Trộm nghĩ, loài người chúng ta, tự cho mình là văn minh, là tiên tiến, ấy thế mà trơ mắt nhìn cái sai hoành hành, thấy người ta bị tai nạn, thấy người ta bị đánh, thấy bạo hành trẻ em, thấy bạo hành gia đình, thấy người ta nghèo đói, thấy tham ô hối lộ cũng trơ mắt nhìn, cầu cho được yên ổn, trong lòng thầm mong mọi chuyện đừng xảy ra với mình, bất công của cái xã hội này làm ơn nó chừa mình ra. Con người vốn hơn những sinh vật khác là ở sự đoàn kết, ở cộng đồng, xưa người vượn cổ còn biết cùng nhau lấy đá xua đuổi hổ dữ bảo vệ bầy đàn cơ mà.

Nhưng đó là với loài khác, còn chuyện phía trên là chuyện của loài người với nhau, có phải bạn đang nghĩ vậy? Bởi vì chúng ta tự nhận mình là “con người”, mà “con người” nó phải khác với những loài còn lại, chúng ta có lẽ sống, có lẽ phải, có sự đồng cảm, sự nhận biết đâu là cái sai cái đúng.

Nếu chúng ta cũng thờ ơ, vô cảm thì có khác gì những con linh dương kia đâu?